Analisis:  Sinterklaas a yega tempran e aña aki

Analisis: Sinterklaas a yega tempran e aña aki

Posted on 9/3/2026, 11:33 AM AST | Updated on 9/3/2026, 11:33 AM AST

Scirbi pa Tito Laclé

E titular di e analisis merece un splicacion sigur. Prome cu bo kere cu ta un noticia cu e ‘homber santo’ ta enberdad yega Aruba mas tempran, creando un anticipacion cu no ta, mi tin cu splica cu e ta meramente un ‘comparacion’ relaciona cu ‘politica actual’. Y si, esey no ta suficiente, dus laga mi splica kico mi kier men, un poco mas miho: Di con e despedida di Prome Minister meimei di su termino y un ola di regalo mester preocupa Aruba. Esey ta mas cla toch? Pues, awor cu mi a clarifica esaki, laga mi splica mi mes prome cu bo ‘comprondemi’ robez. 

Sinterklaas a yega tempran na Aruba e aña aki. No na december, manera historia y custumber ta dicta/ No, sino algun luna prome cu e tempo normal. Y ki regalo e tin cu ne: subsidio aki, reparatietoeslag, uitkering of yudansa financiero aya, un nombramento pa un simpatisante fiel, un contract di trabou of consultancy pa un amigo. E timing no ta casualidad. At all!! Bo ta corda cu Prome Minister Mike Eman a anuncia na juni cu e lo bandona su puesto dia 1 di januari 2027, entregando partido AVP na un generacion nobo despues di casi tres decada na cabes. Y den e lunanan despues di e anuncio, e atencion di gobierno a bira mas smal segun ta parse: menos bista pa trabou structura cu e isla ainda mester, y mas pa tipo di beneficio visibel y inmediato, cu ta haci hende sinti bon awe, pensando menos riba mañan. Corda riba plantamento di mata, duna placa aki aya, verf caya y cas y barrio. 

Esaki ta bale la pena pa yam’e na su nomber, pasobra e patronchi aki no ta unico pa Aruba, y tampoco no ta algo nobo. Sciencia politico tin un termino p'e: e ciclo di ‘negoshi politico’. Mas specifico: E tendencia di politiconan pa move gasto den direccion di beneficio popular sin bista pa e efecto di termino largo, segun cu un eleccion, of manera den e caso aki, un salida apresura ta aserca. Na ingles tin un termino skerpi cu ta wordo uza pa politiconan asina. Nan ta wordo yama "lame duck", un lider swak cu sa cu e no mester duna cuenta “mañan” di su decisionnan, y p’esey tin tur incentivo pa gastapa e genero di “awe”. Y sin necesidad pa e resposabilisa su mes, e politico ta haya su mes den posicion di e pushi cu mester cuida e pisca. Lamentabel ta cu den e caso aki e “pisca” ta placa di pueblo. 

 

KICO TA E REGALONAN?

Y mi por casi pensa loke bo ta puntrando bo mes. Kico ta e ‘regalonan’ aki? Awel,  djis wak loke realmente ta pasando. Minister President ta e.o. pusha pa acopla minimumloon na e bestaansminimum: SIN un estudio adecua di e efectonan. Kier “earmark” entradanan existente di AZV pa un categoria nobo di cuido medico, sin percura pa mas entrada pa AZV. Ta aumenta reparatietoeslag sin analisa ken NO tin mester di dje, manera por ehempel esnan cu ta gana hopi placa cu tips. Ta compensa aumento di prijs di fuel cu rebaho di accijns, subsidiando asina hasta esnan cu ta por ehempel core cu autonan grandi y caro. Kier bin cu siguiente aumento di pensioen, sin un decision pa salvaguardia e fondo social aki 10 aña. A cuminsa cu accionnan di limpiesa sin cu ta resolve e problema di dump prome.  Y ainda tin mas regalo: ayudo financiero pa famia cu yiunan special, aumento di bijstad pa esnan gehandicapt, construi MFA na San Nicolas, nombramentonan sin sigui conseho di DRH, y sin menciona tur e contractnan exhorbitante, den forma di DVO (dienstverleningsovereenkomst). Y prome cu bo cuminsa subi mi lomba y critca tur e ‘regalonan aki’, mi no kier pa bo comprende mi malo. No, ta mas cu claro cu mi ta contento pa tur esnan cu ta haya algo extra. Y cada un di  “regalonan” aki, por wordo defendi cu un historia simpatico. Pero si bo conta tur cos hunto loke ta sosode cu e placa di pueblo, nan ta describi accionnan di un Prome Minister cu ta pasando su ultimo lunanan construyendo bon boluntad y lealtad enbes di capacidad. Esey ta mi problema. 

 

Pero atrobe, ningun di e decisionnan aki no ta indica accionnan di mala fe. No.. Peroooo un lider cu cuater luna so ainda su dilanti pa goberna, lo actua (mas) prudente si e juist abstene su mes di decisionnan cu consecuencianan di largo termino, pa cua e nunca lo mester responsabilisa su mes. Principalmente bou di e gobierno aki, cu manera nos tur sa, NO tin como custumber di bay Parlamento lihe pa duna cuenta. E realidad tragico di Aruba ta, cu e electorado casi nunca no ta pidi cuenta di e mandatarionan, di kico un "regalo" realmente ta costa, pasobra hopi biaha e costo real ta invisibel, of ta bin despues di basta tempo, y wordo paga pa un otro generacion.

 

LOKE NO TA SOSODIENDO

E  otro mita di e storia, ta kico un Prome Minister cu ta den retira NO ta haci. E contesta cortico ta: nada cu ta impopular. E problema ta, cu e cosnan cu e NO ta haci, no ta forma parti di noticia, manera cu por ehempel un aumento di yudansa cu SI ta wordo publica. Mientras e regalonan visibel ta abunda y ta yena medionan social (cu un cantidad di potret), un lista di reforma structura, productonan di ley necesario y inversionnan urgente ta keda sin wordo ehecuta of ta keda stanca:

⁠  ⁠Vivienda pa nos mesun hendenan ta impagabel, mientras cu stranheronan no biba na Aruba, tin mas cu dos, tres y hasta dies cas y hopi di nan riba erfpacht di gobierno. E solucion cu otro paisnan a implementa caba ta regulacion!! E falta di regla aki no solamente ta perhudica nos poblacion directo, pero e tin costo fiscal y social tambe. Entrada perdi, presion di vivienda, y competencia inhusto cu e sector hotelero cu si ta regula. ⁠  ⁠Infrastructura decadente tin su costo cu hende no ta wak. Cu nos camindanan ta tur kibra y demasiado druk, no ta un secreto. Loke si ta desconoci ta cuanto e ta costa nos extra na mantencion di nos autonan, cuanto e costo di e oranan inproductivo ta di trahadonan pega den trafico, y pa no papia mes di ki impacto tur esaki tin pa nos medio-ambiente. ⁠  ⁠Reforma di fondo di pensioen y seguridad social no ta produci ningun cortamento di cinta, pero tin un problema grandi. Nos poblacion ta enveheciendo, mientras cu tin menos mucha ta nace, y hopi di esnan cu ta drenta nos mercado laboral no ta di Aruba, y p’esey ta cuminsa traha na un edad mas halto. E sistema di pensioen, AZV y SVB lo NO ta solvente den binti aña. Literalmente e Prome Minister saliente ta mustra of parce di ta lagando e problema aki pa futuro generacion. Of por lo menos, asina ta parce, pasobra no a bisa otro, cu loke mi ta bisando. Porta, despues di esaki, nan lo anuncia algo? ⁠  ⁠Legislacion di Corporate Governance pa entidadnan estatal y semi-publico ta stanca: net e instrumento legal aki cu lo haci nombracion di personal, proceduranan di otorga contract of cumpra servicio, ekipo of producto, y nombracion hunta di comisario den forma profesional, evitando abuso di fondonan publico. Y siman pasa ainda mi a puntra minister Herde, pakico no a nombra director ainda pa DIP y DOW, e contesta tabata cu djis core nombra un director, NO ta resolve e problema. Ok. Ban wak. 

E parti frustrante ta cu asina por sigui menciona mas ehempel di e falta di atencion di parti di a Prome Minister saliente. Manera atencion pa control y supervision riba cumplimento cu leynan existente, kisas pasobra e lo mishi cu su sostenedonan tambe. Menos voto? Esaki no ta cosnan cu lo ta noble si un gobierno for di bondad di su curason lo haci.  Absolutamente cu no! Ta un lista di exactamente e tipo di trabou cu un gobierno, of miho bisa nos gobernantenan, ta wordo elegi pa haci. Pero e motibo pakico nan por “get-away” cu e falta di accion ta pasobra cu consecuencia lo no wordo sinti te despues cu e hendenan responsabel a bandona nan puesto.

NO TA TRATA DI UN PERSONA SO

Lo ta facil, pero incorecto, pa skirbi esaki como un storia tocante e caracter di e Prome Minister saliente so. Ta mas exacto pa bisa cu esaki lamentablemente ta e storia di MAYORIA politiconan di nos pais. Tur hende a lubida caba e reduccion di impuesto door di un gobierno demisionario y e forma con e la bin al estilo di cadeautje? Aruba su proximo eleccion ta na fin di 2028, y esey ta si e coalicion aki wanta. Segun e condicion actual, no tin ningun motibo pa spera cu e patronchi lo kibra. Un lider nobo pa e partido grandi na mando lo enfrenta e aña di eleccion bou di e mesun tentacion: regalo ta barata pa duna, y caro solamente pa un otro hende, cu mas despues, lo paga p'e. Sin no bin cambio den con ciudadanonan ta evalua nan lidernan, e strategia di "regalo" simplemente lo ripiti su mes. E personahe ta cambia, pero nos ta keda pega cu e homber cu barba blanco, bisti na cora, cu ta parti regalo cu no a wordo cumpra cu su placa. Ban yama esaki ‘cultura’ politico di nos hendenan.. 

CON PA KIBRA E PATRONCHI

Djis pa tribi pa nombra e fenomeno aki ta un comienso, pero no ta suficiente riba su mes. Loke lo yuda ta pone un cifra y un nomber banda di loke ta wordo posponi. Transpariencia y laga hende responsabilisa nan mes ta e yabi. Loke lo yuda tambe, mas cu tur otro cos, ta un electorado cu a siña puntra e lider cu e la scoge: kico e regalo aki a remplasa, y ken y con lo paga p'e? Ami pa basta tempo caba no ta kere den Sinterklaas, pero mucho menos den cuenta di adas! He dicho!