Scirbi pa Tito Laclé
Regularmente ta surgi discusion den debate publico tocante e rol cu un Gobernador tin ora cu surgi conflicto of diferencia di opinion den Staten di Aruba (Parlamento). Tin hende cu ta pensa cu e Gobernador mester interveni, por ehempel ora tin desacuerdo riba e interpretacion of aplicacion di e Reglement van Orde. Otro, sinembargo, ta sostene cu e Gobernador no tin ningun rol den funcionamento di Parlamento, ni maske e sistema constitucional mes ta bou di presion. E siman aki tabatin un situacion asina. Un parlamentario di un partido di oposicion, a pidi intervencion di Gobernador pasobra segun e, e presidente di Parlamento no tabata yama reunion pidi, den e caso aki. Y pa completa e obra, e la usa un contesta ‘standard’ di oficina di Gobernador, como si fuera el a ‘gana’ e round aki. Di otro banda e presidente tambe a bay keha publicamente riba e tema bisando cu ‘ningun hende, tin poder riba Parlamento’. Awel, mi por conta bo cu ambos posicion no ta haci husticia na loke nos orden constitucional ta prescribi. Y si, laga mi splica y of mas bien ‘coregi’ e asunto aki.
UN PARLAMENTO CU TA REGLA SU PROPIO CAS
Pa esnan cu ainda no sa, Staten di Aruba (Parlamento) ta un organo INDEPENDIENTE di nos estado. Den e marco di Constitucion y di ley, nan mes ta organiza nan trabou; e Reglement van Orde ta un instrumento importante pa esaki. E Presidente di Staten ta percura cu e reglamento wordo respeta of cumpli cu ne, y finalmente ta Staten mes ta dicidi con e reglanan mester wordo interpreta y aplica. Gobernador no tin ningun competencia den esaki: e no por duna instruccion na e Presidente di Parlamento, no por cambia of anula decisionnan di Staten y tampoco no por corigi procedimentonan parlamentario. Pues, e asunto di manda carta pa Gobernador ‘interveni’, no ta funciona aki. Gobernador tampoco no por duna un huicio riba diferencianan di opinion politico of riba e manera cu e Reglement van Orde ta wordo interpreta. Esaki ta un principio esencial di e separacion di podernan, cu ta necesario y mester wordo respeta. Un Parlamento independiente solamente por ehecuta su tarea di control debidamente si e ta liber di interferencia di otro organonan di nos Estado. Pero cu esey e rol di e Gobernador no ta caba. Pero, awor e cos ta bin … cu tur loke mi a bisa anteriormente, esey, sinembargo, NO ta nifica cu e Gobernador NO ta carga ningun responsabilidad ora e Estado di Derecho democratico haya su mes bou di presion. Pakico? Well, pasobra Gobernador ta ocupa un posicion constitucional unico: di un banda e ta un organo nacional di Aruba, di otro banda e ta tambe un organo di Reino. Segun Articulo 21 di e Constitucion di Aruba, Gobernador como representante di Reino, tin e responsabilidad di sigura cu e Constitucion, e Statuut di Reino Hulandes y e principionan fundamental di e Estado di Derecho democratico ta wordo respeta. E responsabilidad aki no ta dirigi riba decisionnan politico, sino riba bon funcionamento di e sistema constitucional den su totalidad.
Mi por tende bo caba ta puntra e ora … Bueno, ki ora anto e Gobernador por tin un rol pa cu Staten (Parlamento)?
E diferencia principal ta entre conflictonan politico y cuestionnan constitucional. Un diferencia di opinion tocante agenda, tempo di hiba palabra, procedimento di voto of interpretacion di e Reglement van Orde ta, en principio, un asunto interno di Staten; den un situacion asina no tin un rol pa Gobernador. Pero, (y esaki ta importante!), e situacion ta CAMBIA ora e problema no ta solamente di naturaleza procedural of politico, sino ora e toca e fundamentonan di nos orden constitucional. Por ehempel, si:
funcionamento di un organo constitucional ta wordo blokia structuralmente; partinan fundamental di e Constitucion no ta wordo respeta; competencia constitucional di otro organonan di Estado ta wordo desconoci; of continuidad di e sistema constitucional ta wordo amenaza seriamente.Den circunstancianan excepcional asina, por spera cu Gobernador, for di su responsabilidad constitucional, ta analiza cuidadosamente ki rol Constitucion y Statuut ta asigna na dje. Esaki no ta nifica automaticamente si, cu e lo tuma accion publicamente of cu e lo intervini directamente. No. Hopi biaha su actuacion lo consisti precisamente di consulta discreto, conseho of, si ta estrictamente necesario, pa tin comunicacion cu e Gobierno di Reino — por ehempel den e trayecto cu por haya un “aanwijzing” segun e Statuut, unda e Gobernador tin un funcion di señala tempran prome cu un instrumento asina wordo aplica. Dus … Su tarea NO ta pa resolve conflicto politico, sino pa percura cu e reglanan fundamental di nos Estado constitucional sigui funciona.
PRUDENCIA NO TA NIFICA PASIVIDAD
Precisamente pasobra Gobernador ta para ariba partidonan politico, prudencia ta un di e caracteristicanan mas importante di su funcion. Pero prudencia no ta mescos cu pasividad. Un cargo constitucional no ta haya su autoridad den ehecucion di poder politico, sino den warda e limitenan constitucional dentro di cual tur organo di Estado mester opera. Den un Estado di Derecho cu ta funciona bon, esaki ta, den mayoria di casonan, un tarea silencioso. Y precisamente pasobra e tarea aki no semper ta visibel, hopi biaha ta surgi e impresion cu e no ta existi — Y esaki sigur ta un concepto robes.
UN BALANSA CU MESTER WORDO CUIDA CUIDADOSAMENTE
Forza di nos sistema constitucional ta basa riba e balansa entre organonan independiente di nos Estado. Staten ta controla Gobierno; Gobierno ta goberna e pais (hunto cu Staten, den nan funcion legislativo conhunto); e poder hudicial ta aplica derecho di forma independiente; y Gobernador ta cuida y sigura e continuidad constitucional di nos Estado y ehecuta e tareanan cu Constitucion y Statuut a pone riba su lomba. E balansa ey ta exigi moderacion di tur organo di Estado. Gobernador no mester mete den asuntonan autonomo di Staten. Pero tampoco no por sostene cu e no ta carga ningun responsabilidad ora e fundamentonan di nos Estado di Derecho democratico ta haya nan mes bou di amenaza. Precisamente den e distincion ey ta biba e berdadero significado di e cargo. Gobernador no ta un arbitro di e politica diario, pero tampoco e no ta un espectador silencioso ora e orden constitucional wordo poni seriamente na prueba. Su rol ta cuminsa unda diferencianan politico ta bira cuestionnan constitucional, y ta termina ora e relacionnan democratico normal ta funciona atrobe. Esaki no ta un autoridad amplio, pero sigur ta un responsabilidad fundamental. Y p’esey ta bon pa propio gobernantenan, y parlamentarionan (den e caso aki), sa nan trabou, prome cu nan crea situacionan cu no ta asina, y haci como si fuera algo ta di un forma, siendo cu e no ta. E ta solamente bruha tera, y ta confundi y mal educa nos comunidad. Nos mester ta miho cu esey!.